غزل ۳۷ حافظ: بیا که قصر امل سخت سست‌بنیادست — با شرح و معنی

متن بر پایه تصحیح قاسم غنی و محمد قزوینی، به نقل از گنجور.

اگر با نیت آمده‌اید

بیش از اندازه به چیزهای ناپایدار دل بسته‌ای. به آنچه داری خشنود باش، اخم از پیشانی بزدای و بدان که جان تو برای چیزی بزرگ‌تر از نگرانی‌های کوچک ساخته شده است.

فال حافظ رسمی فرهنگی و سرگرمی است، نه پیشگویی.

درباره این غزل

از غزل‌های حکیمانه و پرآوازه حافظ. کاخ آرزو سست‌بنیاد و بنیاد عمر بر باد است؛ پس شاعر آزادگی از هر دلبستگی را می‌ستاید: «غلام همت آنم که زیر چرخ کبود / ز هر چه رنگ تعلق پذیرد آزاد است». سروش غیب به او یادآوری می‌کند که جان انسان شاهبازی آسمانی است و جایش این دامگاه نیست. پندهای غزل، از خشنودی به قسمت تا بی‌اعتمادی به دنیای بی‌وفا، از مشهورترین سخنان حافظ‌اند.

شرح بیت‌ها

بیت ۱بیا که قصرِ اَمَل سخت سست‌بنیادست / بیار باده که بنیادِ عمر بر بادست

بیا که کاخ آرزو بسیار سست است؛ باده بیاور که بنیاد عمر بر باد است.

بیت ۲غلامِ همّتِ آنم که زیرِ چرخِ کبود / ز هر چه رنگِ تعلّق پذیرد آزادست

بنده همت کسی هستم که زیر این آسمان کبود، از هر چه رنگ دلبستگی بپذیرد، آزاد است.

بیت ۴که ای بلندنظر شاهبازِ سِدره‌نشین / نشیمن تو نه این کُنجِ محنت‌آبادست

سروش به من گفت: ای شاهباز بلندنظر که جایت بر درخت سدره است، نشیمن تو این گوشه پررنج نیست.

بیت ۸رضا به داده بده وز جبین گره بگشای / که بر من و تو دَرِ اختیار نگشادست

به آنچه داده‌اند خشنود باش و گره از پیشانی بگشا، که در اختیار به روی من و تو باز نشده است.

بیت ۹مجو درستیِ عهد از جهانِ سست‌نهاد / که این عجوز، عروسِ هزاردامادست

از جهان سست‌بنیاد وفاداری مجوی؛ این پیرزن عروس هزار داماد است.

معنی واژه‌ها

امل: آرزو
تعلق: دلبستگی
سروش: پیک غیبی
سدره: درختی در آسمان هفتم (سدرة‌المنتهی)
صفیر: بانگ و آواز خواندن پرنده
عجوز: پیرزن
سست‌نظم: کسی که شعر سست می‌گوید