حافظ · غزل شماره ۴۸۹
ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی
ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهیدر فکرت تو پنهان صد حکمت الهی
کلک تو بارک الله بر ملک و دین گشادهصد چشمه آب حیوان از قطرهٔ سیاهی
بر اهرمن نتابد انوار اسم اعظمملک آن توست و خاتم فرمای هر چه خواهی
در حکمت سلیمان هر کس که شک نمایدبر عقل و دانش او خندند مرغ و ماهی
باز ار چه گاه گاهی بر سر نهد کلاهیمرغان قاف دانند آیین پادشاهی
تیغی که آسمانش از فیض خود دهد آبتنها جهان بگیرد بی منّت سپاهی
کلک تو خوش نویسد در شأن یار و اغیارتعویذ جانفزایی افسون عمرکاهی
ای عنصر تو مخلوق از کیمیای عزّتو ای دولت تو ایمن از وَصمت تباهی
ساقی بیار آبی از چشمهٔ خراباتتا خرقهها بشوییم از عُجب خانقاهی
عمریست پادشاها کز می تهیست جامماینک زِ بنده دعوی، وَز محتسب گواهی
گَر پرتوی زِ تیغت، بر کان و معدن افتدیاقوت سرخرو را بخشند رنگ کاهی
دانم دلت ببخشد بر عجز شبنشینانگر حال بنده پرسی از باد صبحگاهی
جایی که برق عصیان بر آدم صفی زدما را چگونه زیبد دعویِ بیگناهی؟
حافظ چو پادشاهت گهگاه میبرد نامرنجش ز بخت منما بازآ به عذرخواهی
متن بر پایه تصحیح قاسم غنی و محمد قزوینی، به نقل از گنجور.
اگر با نیت آمدهاید
هیچ کس بیخطا نیست؛ ادعای بیگناهی نکن و دیگران را هم به خاطر خطاهایشان سخت قضاوت نکن. خودپسندی را از دلت بشوی.
تعبیر کامل فال با شاهبیت و شاهد این غزل
فال حافظ رسمی فرهنگی و سرگرمی است، نه پیشگویی.
درباره این غزل
غزلی در ستایش پادشاهی دانا با پندی مشهور در فروتنی. ای که انوار پادشاهی در رخت پیداست و صد حکمت الهی در اندیشهات پنهان. بیت دوم ستایش قلم است: آفرین، قلم تو از قطرهای سیاهی صد چشمه آب حیات بر ملک و دین گشوده است. بیت پنجم تمثیل باز است: هرچند باز گاهگاهی کلاهی بر سر مینهد، مرغان قاف آیین پادشاهی را میدانند. بیت سیزدهم از مشهورترین ابیات دیوان است: جایی که برق گناه بر آدم برگزیده زد، ما را چگونه ادعای بیگناهی زیبد؟
شرح بیتها
بیت ۱ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی / در فکرت تو پنهان صد حکمت الهی
ای که انوار پادشاهی در رخت پیداست و صد حکمت الهی در اندیشهات پنهان.
بیت ۲کلک تو بارک الله بر ملک و دین گشاده / صد چشمه آب حیوان از قطرهٔ سیاهی
آفرین، قلم تو از قطرهای سیاهی صد چشمه آب حیات بر ملک و دین گشوده است.
بیت ۹ساقی بیار آبی از چشمهٔ خرابات / تا خرقهها بشوییم از عُجب خانقاهی
ساقی، آبی از چشمه خرابات بیاور تا خرقهها را از خودبینی خانقاهی بشوییم.
بیت ۱۲دانم دلت ببخشد بر عجز شبنشینان / گر حال بنده پرسی از باد صبحگاهی
میدانم دلت بر ناتوانی شبنشینان میبخشاید، اگر حال بنده را از باد صبحگاهی بپرسی.
بیت ۱۳جایی که برق عصیان بر آدم صفی زد / ما را چگونه زیبد دعویِ بیگناهی؟
جایی که برق گناه بر آدم برگزیده زد، ما را چگونه ادعای بیگناهی زیبد؟
معنی واژهها
- انوار
- نورها
- فکرت
- اندیشه
- بارکالله
- آفرین
- مرغان قاف
- پرندگان کوه قاف؛ خردمندان
- وصمت
- ننگ، عیب
- عجب
- خودپسندی
- آدم صفی
- آدم برگزیده خدا